جشن میلاد امام حسن مجتبی (ع) در مسجد روستایی گچ بلند

حسن فرزند علی و فاطمه دختر محمد در ۱۵ رمضان (ماه تولد مورد اختلاف است^]) سال سوم هجری قمری درمدینه بدنیا آمد. محمد بن عبدالله که پدربزرگ حسن بود نام او را پس از هفت روز از ولادتش انتخاب کرد.

حسین نامی ست برگرفته از حسن و از پیامبر اسلام نقل شده که من نام پسران فاطمه را به نامهای پسران هارون(برادر موسی نبی) که شبّر و شبیر و مبشر (حسن، حسین و محسن) است نام نهادهام، این نام پیش از اسلام نزد قریش رایج نبوده است. بنابر نقل برخی منابع نام حسن را پیامبر اسلام انتخاب کرده است و بر اساس برخی منابع دیگر نام وی از اسامی ای است که بر اساس الهام الهی است. گفته شده است که پیش از تولد امام حسن، علی پدر وی نامهای حمزه و حرب را برای وی انتخاب کرده بود اما ابن بابویه بر این باور است که علی هیچگاه از محمد در نام گذاری فرزندانش پیشی نگرفته است و فقط نام «حرب» را در پاسخ به نام دلخواه از جانب محمد بیان کرده است.

پیامبر اسلام به خاطر تولد حسن، گوسفندی قربانی نمود و گوشتش را میان فقرا تقسیم نمود. همچنین در هنگام تولد حسن و حسین، موهای سرش را تراشید و معادل وزن موی او را نقره گرفت و آنرا بین مستمندان صدقه داد.کنیه او ابومحمد است و او را با القابی چون مجتبی، تقی، زکی، سید، سبط، سبط اکبر میخوانند. نزد شیعیان کنیه وی ابوالقاسم ذکر شده است. وی همچنین دارای القاب مشترکی با حسین، همچون سبط رسولالله، ریحانه نبی الله، سید شباب اهل الجنه، قوه العین البتول، عالم، ملهم الحق و قائدالخلق است. مشهورترین لقبی که به وی داده شده است تقی بوده و والاترین آنها واژه سید بوده است.^[۵]

سیمای حسن بن علی

دربارهٔ چهره و قامت او گفتهاند که بسیار شبیه پیامبر اسلام بوده بصورتی که روزی ابو بکر خلیفه اول اهل سنت از کنار حسن بن علی که خردسال بود میگذشت او را برداشت و بر دوش خود نهاد و گفت:

• پدرم فدایت باد که شبیه پیامبر هستی و شبیه علینیستی
  

کودکی

یک نقاشی متعلق به سده نوزدهم که علی بن ابیطالب را در کنار دو فرزندش حسن و حسین ترسیم کردهاست.

حسن بن علی هفت سال پیامبر اسلام را درک کرده است، از پیامبر اسلام در مورد او جملاتی وجود دارد و همچنین پیامبر به او در کودکی آداب و ادعیه اسلامی میآموخته

زبیر بن عوام نقل میکند که:

• بین صحابه بحث بوده که چه کسی شبیهترین افراد به پیامبر اسلام است عبدالله بن زبیر پیش ما آمد و گفت: من برای شما میگویم که چه کسی از اهل بیت پیامبر به او شبیه تر و در نظر او محبوبتر بود. او حسن بن علی بود، خود میدیدم در حالی که پیامبر در سجده بود حسن میآمد بر دوش یا گردن آن حضرت سوار میشد و پیامبر او را فرود نمیآورد تا خود پیاده شود.
  

ابوهریره گوید:

• با پیامبر اسلام در مسجد نشسته بودیم که در این هنگام حسن شتابان آمد و بر دامن پیامبر نشست و پیامبر فرمود: پروردگارا! من او را دوست میدارم او را دوست بدار، و هر که او را دوست میدارد، دوست بدار
  

ابو هریره در حدیث دیگری گفته است:

• از پیامبر اسلام شنیدم که میفرمود هر که حسن و حسین را دوست بدارد مرا دوست میدارد و هر که آن دو را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است
  

پیامبر اسلام در سخنی گفته است:

• این حسن و حسین سرور جوانان بهشت اند
  

رویداد مباهله

در رویداد مباهله که در قرآن^[۲۵] به پیامبر اسلام امر شد تا کسانی که برای او عزیز هستند از جمله پسران خودش را برای مباهله با مسیحیان نجران ببرد محمد بن عبدالله حسن و حسین که در سن کودکی بودند را برای مباهله همراه خود برد به همین خاطر نزد مسلمانان حسن و حسین با عنوان پسران رسول خدا نیز شناخته میشوند

آیه تطهیر

آیه تطهیر بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب است که در دوران کودکی حسن نازل شد و در آن گفته شده هرگونه گناه و ناپاکی از اهل بیت پیامبر دور شده، شیعیان مصداق اهل بیت را علی ابن ابی طالب، فاطمه زهرا، حسن و حسین بن علی میدادند،اهل سنت معتقدند علاوه براین زنان و بعضی صحابه پیامبر نیز مصداق آیه هستند

اعتراض به خلفا در کودکی

گزارشهایی دربارهٔ اعتراض حسن بن علی به خلفای سهگانه وجود دارد. سیوطی دانشمند و مفسر سنی درتاریخ الخلفاء آورده است:

• روزی حسن بن علی در سنین کودکی بر ابوبکر وارد شد؛ در حالی که وی بر فراز منبر سخن میگفت. حسن بر او بانگ زد و با اعتراض بدو گفت: از منبر پدرم پایین بیا. ابوبکر در پاسخ گفت: به خدا راست گفتی، این منبر پدر توست نه پدر من^[

دوران نوجوانی

بلاذری از مورخین عرب در کتابش فتوح البلدان به ذکر کسانی که در فتوحات ایران حضور داشتند میپردازد، از بعضی به صراحت نام میبرد اما در مورد حضور حسن و حسین به صراحت اظهار نظر نمیکند و مینویسد "گفته شده" در این جنگها حسن و حسین بن علی نیز حضور داشتند

طبری نیز در کتاب تاریخش بنقل از عمر بن شبة، حاضرین در فتوحات ایران و نبرد طبرستان را نقل میکند و نامی از حسن و حسین نمیبرد اما در جای دیگری در این کتاب و باز به نقل از عمر بن شبة نام حسن و حسین را در زمره حاضران نبرد طبرستان بیان میکند، احتمالاً این اختلاف بیان باعث تردید مورخین دیگر مانند بلاذری شده و با صراحت در مورد حضور داشتن حسن و حسین قضاوت نکردند

اعتراض به تعبید ابوذر غفاری

زمانی که عثمان بن عفان، ابوذر صحابه پیامبر اسلام را بهربذه تبعید کرد دستور داد کسی او را مشایعت نکند و با او سخن نگوید، و امر کرد مروان بن حکم او را از مدینه بیرون کند. به همین دلیل، هنگامی که ابوذر از مدینه بیرون میشد کسی جرئت همراهی او را نداشت؛ با این حال، علی بن ابی طالب و برادرش، عقیل و حسن و حسین و عمار یاسر او را بدرقه کردند

در زمان خلافت علی ابن ابی طالب

بعد از کشته شدن خلیفه سوم و با روی آوردن مردم به سوی علی ابن ابی طالب، حسن بن علی نیز در این دوران نقش سیاسی و نظامی ایفا میکرد.

وقتی که علی ابن ابی طالب جهت امامت جمعه بعلت بیماری یا علل دیگری حاضر نمیشد حسن بن علی را جهت امامت میفرستاد و حسن بن علی در خطبهها به بیان فضائل اهل بیت پیامبر میپرداخت، در یکی از این خطبهها حسن بن علی میگوید:

• خدا هر پیامبری را مبعوث کرد برایش آل و اهل بیتی مقرر کرد. به خدایی که محمد را بحق به پیمبری مبعوث کرد، هیچکس در حق ما اهل بیت نقصانی نیاورد مگر خدا همانند آنرا از عمل وی نقصان دهد، و حادثهای بر ضد ما رخ ندهد مگر آنکه سر انجام کار بنفع ما باشد و بزودی خبر آنرا خواهید دانست؛ و در خطبه دیگری میگوید:
• ما اهل بیت پیامبر اسلام یکی از دو وزنه و ثقلی هستیم که پیامبر به ارث گذاشت وزنه دیگر کتاب خداست که شرح همه چیز در آن هست و باطل در آن راه ندارد و در همهٔ امور اعتماد به کتاب خداست و ما اهل بیت از تأویل آن بیخبر نیستیم بلکه حقایق آنرا به میدانیم. پس از ما اهل بیت اطاعت کنید که اطاعت ما واجب است و اطاعت مان قرین اطاعت خدا و پیغمبر است.
  

جنگ جمل

نوشتار اصلی:نبرد جمل

هنگامی که ابوموسی اشعری فرماندار کوفه با فرستادگان علی بن ابی طالب برای مقابله با شورش داخلی (برپاکنندگان جنگ جمل) همکاری نکرد، علی ابن ابی طالب فرزند خود حسن را به همراه عمار یاسر با نامهای به کوفه اعزام کرد. حسن بن علی با سخنرانی خود در مسجد کوفهتوانست حدود ده هزار نفر را به میدان جنگ علیه شورشیان بکشاند.

حسن بن علی قبل از جنگ جمل سخنرانی کرد و مردم را به جنگ با شورشیان تهییج کرد و علی ابن ابی طالب وی را در این جنگ به فرماندهی (سمت راست) سپاه گمارده بود

جنگ صفین

نوشتار اصلی:نبرد صفین

حسن و حسین فرزندان فاطمه دختر پیامبر اسلام و محمدفرزند خوله از قبیله بنیحنیفه در این جنگ حضور داشتند

علی ابن ابی طالب از بخطر انداختن جان حسن و حسین در این جنگ خودداری میکرد و دلیل آنرا حفظ نسل پیامبر اسلام که از حسن و حسین نشات میگرفت عنوان میکرد

با این حال حسن و حسین در این جنگ دوشادوش علی حضور داشتند و خود را سپر او قرار میدادند و در حمله به سپاه معاویه نقش مؤثر داشتند

زید بن وهب میگوید:

• خودم نگریستم و علی ابن ابی طالب را دیدم که پسرانش حسن و حسین و محمد همراه اویند و سوی سپاه معاویه حرکت میکند و تیرها از روی دوش و کنار گوش او پیاپی میگذشت و فرزندانش او را با جان خود حمایت میکردند